
Ailemle yaptığım sohbetlerimde, ta küçüklüğümde yaşadığım bazı olayları tekrar tekrar anlattığım oluyor. Bu anlattıklarımı belki de onlar anında unutuyorlar. Lakin ben pek çoğunu dün gibi hâlâ hatırlarım, yeri geldiğince anlatır dururum.
Bunu öylesine lâf olsun diye mi yapıyorum? Beynimi boşuna mı yoruyorum? Hayır, öyle düşünmeyin… Geçmiş günlerin içinde öyle büyük hayat dersleri oluyor ki, onları ortaya koyabilmek için bu anlatımları yapıyorum.

Bir örnek vereyim… Çocukluğumda dört sene kadar “Doğancı” mahallesi diye bir semtte oturduk. Kiracısı olduğumuz ahşap evin sahipleri “Tabaklar” diye anılıyorlardı. Bu lakap meslekleriyle mi ilgiliydi, çocuk yaşta olduğumdan orasını bilmiyorum. Mahallemizde bizim eve yakın komşu, beş hane idi. Birisi, hemen bizim karşımızda emekli bir polis memurunun evi, yamacımızda halı atölyesi sahibi Ayşe kadın. Onun bitişiğinde oturan, kocası öldüğünden beri “Dul Şadiye” diye anılan komşu kadın. Polis memuru emeklisinin evinin karşısına denk gelen yerde de Necati adında bir adam vardı. Bunların aileleri var mıydı, kimlerdi, onlara değinmeyeceğim. Bu isimlerini saydıklarım, mahallemizde en çok konuşulan, dedikoduları en çok yapılan şahıslardı.
Misal polis memurunun bir oğlu vardı. Ergenlik çağında neye özendiyse onu edinmek istemiş, parası olmadığından o zamanın yaygın esnaflarından olan bakkal dükkanının birinden hırsızlık yapmış. Cezasını da çekmiş sanırım. Ancak suçunu sabıka olarak dosyaya işlemişler. Delikanlıyı resmen “Hırsız” diye fişlemişler. Bunlar baba-oğul mahallece mimlenmişler. O günden sonra şehirde nerede bir hırsızlık olayı vukû bulsa, önce onların kapısına polis aracı gelip, genci alıp götürüyorlardı. Oğlana sorgu sual ediyorlardı. Parmak izi, ayak izi derken, olayın aslı aydınlanana kadar birkaç gün nezarette tutuyorlardı. Bu durum öyle sık yaşanıyordu ki, mahalleli siren sesinden dolayı haberdar olduğundan, oğlanın gıyabında pek çok kötü söz ediyorlardı. Kendi kafalarından uydurduklarıyla, içlerinden birinin dilinden dinledikleri hikâyeyle genci yargılıyorlar, aslını hiç bilmedikleri bir hayatın üzerine hüküm vermiş oluyorlardı.

Ah şu el alemler… Vah şu dedikoducu konu komşular… Yalnızca karşıdan görmekle ve birinin bir kelime etmesiyle, kulaktan kulağa abartılarak anlatılanı bilirler. Sonra o kıvılcım kelimeyi alevlendirir, tüm mahalleyi sararlar. Anlatılmayan gözyaşlarını, mahcubiyetleri, mecburiyetleri; insanın kendi içinde verdiği mücadeleyi ve o noktaya gelene kadar kimin nelerden geçtiğini bilmezler.
O komşular ki, kendi etekleri altındaki ayıplarını adlandırmazlar, başkasının hatasını affedilmez bulurlar. Bunlar, insanın kınadığı halle imtihan olacağına da akıl erdiremezler.
Sonuç olarak, daha önceleri devlet memuru olarak saygınlık gören baba da oğlundan sebep, horlanmaktan nasipleniyordu. Oysa suç bireyseldir; babanın suçu oğuldan, oğulun kabahati babadan sorulmaz. Ne var ki, halkın çenesi yorulmadan durmaz.
Gencin anası hiç kapıya çıkmıyor, emekli polis babanın yüzü yerden yukarı kalkmıyordu. Zor bir durumdu doğrusu… Sonunda çareyi güzel evlerini satmakta ve şehri terk etmekte buldular. Arkalarından konu komşu biraz daha ballandırarak konuyu konuştu. Sonrasında onların mevzûu unutuldu. Yeni konu: Necati adlı komşunun yediği haltlardı…

Denildiğine göre bu Necati denilen adam, görünüşe göre kendi halinde lakin varlıklı da biriydi. Şehrin bir kaç yerinde kahvehane işletirdi.
Bir gün kahvehaneye gelen bazı müşterilerinin konuşmalarından, o gece şekere-çaya çok fâhiş bir fiyat artışı geleceğini duyuyor. Hemen gidip ne kadar parası varsa, hatta tanıdıklarından borç paralar da alarak şekere-çaya yatırıyor.
Hakikaten de o gece yarısı bu ürünlerin fiyatı neredeyse yirmi kat artıyor. Tabii, adam sabaha büyük bir servetin sahibi olarak uyanıyor. Ama bir süre sonra Necati’nin huyu suyu yavaş yavaş değişmeye başlıyor.
Bir gün eve geliyor, karısının yeğeni yanlarına kalmaya gelmiş. Genç kız, ailesinin yanında imkân bulamadığı için halasının evinde kalarak lise eğitimini tamamlayacakmış. İyi güzel de, Necati bir gün yeğenini evde yalnız görünce, sarkıntılık etmeye kalkıyor.
Kız yalvarıyor: “Ben buraya okumaya geldim, bana kıyma!” dese de, Necati üzerine yürümeye devam edince, kız orada açık bulduğu bir pencereden kendisini aşağıya atıyor. Bütün kemikleri kırılıyor kızın… Diyorlar ki: “İstanbul’da bir cerrah var, bu kızı ancak o ayağa kaldırabilir.”

Olay kısa sürede tüm mahallede yankılanıyor. Her köşe başında kümelenen insanlarca konu çirkince çalkalanıyor. Necati’yi sokakta gören yüzüne tükürüyor. Adamın yüzü adeta yerde sürünüyor, sokağa çıkmaktan imtina eder oluyor. Sonucun böyle olmasına eyvahlar ediyor, karısının ve komşularının yüzüne bakamaz hale geliyor.
Neydi o adamı böyle rezil bir hareketi yapmaya sevk eden? Niye o kadar gözü dönmüştü, karşıdaki yeğeni olduğu halde… Olay aklıma geldikçe, bunları hep uzun uzun düşündüm, buradaki hikmeti anlamaya çalıştım. Neticede zenginliğin çok da imrenilesi bir şey olmadığı kanısına vardım.
Necati sonradan vicdana gelmiş olacak, karısıyla birlikte kızı alıp İstanbul’a götürüyor. Orada aylarca otellerde kalıyorlar. Cerrah birer birer o kemikleri birbirine kaynatarak, kıza defalarca ameliyat yapıyor.
Yapıyor yapmasına ama kız iyileştiği zaman ellerinde bir kuruş paraları kalmıyor. Öylece geri dönüyorlar.
Ve inanır mısınız ben o mal mülk, servet sahibi dedikleri Necati’yi yıllar sonra amelelik yaparken gördüm.
Bu olay dillendirildiği zaman ben henüz sekiz dokuz yaşlarındaydım. Sonra ne mi oldu? Necati de üç katlı ahşap evini sattı ve mahalleden tasını tarağını toplayıp gitti. Onun olayını da üç dört gün sonra mahalleli unuttu bitti. Bir daha kimse hatırlamadı bile…
Sonra “Dul Şadiye” diye anılan, biricik oğlu için evini kiraya vererek geçimini temine çalışan teyze konuşuldu bir zaman… Yok, ahlak dışı bir dedikodu değildi bu sefer… Neymiş, dul Şadiye para için evini gavura vermiş…

O yıllarda (1900’lü yılların ortaları) orta ve lise mekteplerinde Fransızca mecburî lisan idi. Dolayısıyla ilimizdeki tek liseye giden öğrencilere Fransızca öğretsin, diye Fransa’dan sözleşmeli öğretmen getirtmişler.
Bu Mösyö’nün saçları uzun ve arkadan bağlıydı. Konu komşu da buna takıktı. Mösyö, kendi hakkında yapılan dedikoduları ya anlamıyor yada tikine takmıyordu. Fakat onunla ilgili olumsuz yakıştırmalar, adamın sözleşmesi bitip şehrimizden gidene dek sürdü.
Öteki komşularımızdan belki başka bir yazımda bahsederim. Burada demek istediğim asıl mesele, benim geçmişime yönelik çok şeyi hiç unutmayışımdır. Ve bu unutmayışım meslek hayatımda bana çok yarar sağlamıştır. Bir umut gelecek nesle de faydası olur, düşüncesiyle arada bir o anları anılarım olarak aktarıyorum.
Ayfer AYTAÇ